Crises zijn te voorspellen!

Op dit blog heb ik het meermaals gehad over Kondratieff, de Russische econoom die in opdracht van Stalin het kapitalisme onderzocht en een terugkerend patroon van 50 tot 60 jaar vond (= twee generaties), de zogenaamde K-waves of supercycles. Kondratieff (ook wel geschreven als Kondratiev) bestudeerde hiervoor de gebeurtenissen in voorgaande jaren en concludeerde dat bepaalde gebeurtenissen zich herhalen en steeds bepalend zijn voor een periode of lange economische cyclus.

Kondratieff_Wave.svg

Aan de hand van die K-waves konden we dus voorspellen dat de crisis medio 2003-2008 zou starten en nog tot 2025-2033 zou kunnen aanhouden (uitgaande van het gegeven dat de huidige K-wave gestart is in 1978-1982).

Daniel Smihula

Sommigen betwisten de duur van 50-60 jaar en wijzen erop dat de snelle technologische ontwikkelingen de golfbeweging verkort. Eén daarvan is Daniel Smihula. Daniel beschreef 6 lange-golf bewegingen in de moderne economie van het kapitalisme, elk opgestart door een specifieke technologische revolutie:

  • 1. (1600–1780) The wave of the Financial-agricultural revolution
  • 2. (1780–1880) The wave of the Industrial revolution
  • 3. (1880–1940) The wave of the Technical revolution
  • 4. (1940–1985) The wave of the Scientific-technical revolution
  • 5. (1985–2015) The wave of the Information and telecommunications revolution
  • 6. (2015–2035?) The hypothetical wave of the post-informational technological revolution

Naar mijn mening bewijst Smihula echter niets, maar beschrijft hij ‘slechts’ opvolgende technologische periodes, zonder de economische implicaties ervan te doorgronden. Het is dan ook niet toevallig – naar mijn bescheiden mening – dat het einde van de huidige long cycle van Kondratieff gelijk valt met het einde van de 6e golf van Smihula.

Wet van Moore

Anderen wijzen op het bestaan van de Wet van Moore, die simpelweg stelt dat technologische vooruitgang elke twee jaar verdubbeld. Daarom zal – zo concluderen zij – deze lange cyclus korter zijn dan de vorige. Moore mag dan gelijk hebben, maar zijn wet staat niet op zichzelf. De omvang van de wereldbevolking is in krap 50 jaar verdubbeld – van 4 miljard naar bijna 8 miljard. De problemen die daarmee gepaard gaan (voedselschaarste, energieverbruik, milieuvervuiling, kosten gezondheidszorg, social/maatschappelijke spanningen, etc.) zullen de voordelen van technologische ontwikkelingen grotendeels teniet doen, zo niet overstijgen. Ik geloof dus niet dat Moore de long cycle zal verkorten.

Jeremiah Owyang

Sterker nog, volgens mij staan we aan de vooravond van een ommezwaai in ons hele economische denken. Ik schreef op één van mijn andere blogs, De Sociale Media, een stuk over een presentatie van Jeremiah Owyang op Le Web ’13 in Londen. Jeremiah schertst een economie, waarbij delen de norm wordt. Heel in het kort komt het verhaal van Jeremiah hierop neer: onderzoek wijst uit dat 9 mensen in hoge mate bereid zijn om gezamelijk één duurzame auto te delen. Wat betekent dat? Simpel: er worden straks 8 auto’s minder verkocht per 9 mensen. Moet je je voorstellen wat dat betekent, als dit zich uitbreidt naar 900.000 mensen: 800.000 minder verkochte auto’s! En dat geldt niet alleen voor auto’s, maar voor alle duurzame goederen.

Relativerend: dat wat Jeremiah de ‘Collaborative Economy’ noemt, zou best wel eens de 6e golf kunnen inluiden, zoals door Smihula beoogd. Maar de duur van de laagconjuctuur, zoals door Kondratieff bewezen geacht, blijft wat mij betreft gehandhaafd. Bedrijven zullen deze deel-economie pijnlijk gaan voelen, tenzij ze leren erop mee te liften. Werkgelegenheid zal verder afkalven, voorraden oplopen, economiën bezwijken. Het is niet anders: de oude economie heeft de macht gebracht bij 1% van de wereldbevolking. De beweging die eraan komt zal dat eerst moeten corrigeren, voor we met elkaar verder kunnen ..

Didier Sornette

Daarmee is het toekomstbeeld wat mij betreft nog niet duidelijk. Want golfbewegingen zijn prima kapstokken, maar het blijven aannames op grond van extrapolaties. De toekomst moet uitwijzen of het model klopte of niet. Vanmiddag kwam ik een TED-presentatie tegen van prof. Didier Sornette, die mijn ogen (andermaal) deed openen. Didier legt in zijn presentatie uit dat de correctie op een bubbel te voorspellen is! Dat is nogal een boute veronderstelling en een droom voor beleggers. En toch is zijn theorie, de Dragon-King genoemd, een revolutie in het economisch denken.

Conclusie

Technologische golven, zoals van Daniel Smihula, zijn nog geen economische golven. De long cycle van Kondratieff blijft wat mij betreft dan ook gehandhaafd. En dat betekent, hoe vervelend ook, dat we nog minimaal één grote crisis zullen doormaken voordat de huidige long cycle voorbij is. Daniel beschrijft echter wel hoe de komende 10-15 jaar eruit zal komen te zien en Didier Sornette geeft ons de tools in handen om de trendbreuken te voorspellen. Maar de laagconjunctuur zelf zal blijven aanhouden tot 2020-2030.

De scheefgroei in macht is simpelweg te groot en daardoor niet duurzaam. Een correctie is onvermijdelijk. Konden banken, pensioenfondsen en internationals nog worden gered in de vorige bubbel (2007-2008), in de volgende (2017-2018) is die redding niet meer mogelijk. Bereid je maar voor.

Net als in 2008 lijkt de crisis overigens weer ingeluid te worden door problemen in China (daar barstte de bubbel al in 2007): de vastgoedbubbel is ongekend in omvang, de internationale groei neemt sterk af, de hoeveel geld in de schaduw economie is enorm, handelsbarrierès nemen toe en de internationale kritiek op de centrale bank van China groeit.

China lijkt wat mij betreft regelrecht af te stevene op de meest spectaculaire plofkip ooit. Maar dankzij Didier weten we straks wel wanneer die kip klapt en dankzij Jeremiah hoe we onze activiteiten op die onzekere toekomst moeten voorbereiden.

De vloek van het brandmerk

Terwijl ze voor me uitloopt, steeds opnieuw snuffelend aan een polletje gras of een dor takje, lijkt Chica zich geen moment bewust van het onheil dat zoveel van mijn vrienden treft. Waarom zou ze ook? Haar eten staat altijd klaar en haar mandje ligt net zo lekker als voorheen. De crisis is voor haar even ongrijpbaar als die luchtjes op de grond voor mij. Al mijmerend door het bos valt me een rode stip op de bast van een boom op. 

brandmerk

Willekeur

Terwijl mijn ogen verder dwalen langs de bosrand zie ik dat er nog véél meer bomen staan met zo’n rode stip. Vorig jaar was er achter ons huis gerooid en waren de bomen vooraf op soortgelijke wijze gemarkeerd. Ook toen kwam de vraag bij me op: “Waarom juist deze bomen?”. Is het omdat ze licht wegnemen van andere bomen? De meesten stonden echter niets en niemand in de weg. Zo probeerde ik tevergeefs een logische verklaring te vinden voor iets wat steeds meer op willekeur begon te lijken. Tot ik me besefte, dat de reden helemaal niet relevant is. Het brandmerk is feit. Het lot van deze boom is al bezegeld.

Onderwijl valt het me op dat boven in één zo’n boom een paartje nietsvermoedend bouwt aan een nest. Ze kennen de betekenis van het brandmerk niet. Kon ik ze maar toeroepen: ‘Verkas, deze boom gaat neer!’

treecutting

De Zwarte Dood

Brandmerken zijn van alle tijden. Zo schrijft het Historisch Dagblad: “In de veertiende eeuw verloor Europa eenderde van haar bevolking aan de pest.” Oef, denk ik, éénderde. Dat is het huidig equivalent van 5,5 miljoen Nederlanders of 275 miljoen Europeanen. Veroorzaakt door een bacil met de legubere bijnaam: de Zwarte Dood. De pandamie begon in de laars van Italië – in de haven van Messina – en kroop zich een weg omhoog via de Europese handelsroutes. In Milaan werden de deuren van woningen waar zelfs maar een vermoeden van een besmetting was dichtgespijkerd of beschilderd met een groot kruis. Een typisch brandmerk, wat me sinds de geschiedenislessen in mijn jongere jaren altijd als beeld is bijgebleven. Niet dat het hielp overigens: men had nauwelijks weet van de manier waarop de pest zich verspreidde. Maar zo gauw het kruis er hing, was je lot bezegeld. Nu nog spreken we van ‘vermeden worden als de pest’.

Plague-Doctor

Jodenster

In de Middeleeuwen werden Joden verdacht als aanstichters van de pest, omdat relatief weinig Joden door de pest werden getroffen. Feitelijk waren de Joodse reinigingswetten hiervan de oorzaak. Het zorgde desondanks voor de zoveelste pogrom tegen de Joden. Een massale uitroeiing die eeuwen later een volgend dieptepunt bereikte in Nazi-Duitsland, met Hitler als katalysator en de Kristallnacht in 1938 als excuus. Ook hier was het brandmerken een middel om een schifting aan te brengen, in de vorm van de Jodenster. Vanaf 1942 moesten in Nederland alle Joden van 6 jaar en ouder eraan geloven. Alsof ze pestdragers waren, werden de Joden eveneens opgesloten in quarantine’s, getto’s genaamd. Zo stond de nu zo gezellige Jodenbuurt in Amsterdam nog maar enkele tientallen jaren geleden bekend als een Joods concentratiekamp. De Holocaust kostte uiteindelijk 6 miljoen mensen het leven.

Jodenster

Islam

De afgelopen maanden werd het me steeds duidelijker: we zitten in Europa middenin een nieuwe Zwarte Dood. Dit keer is het geen bacil, die ons gedrieëndeeld, maar egocentrisme. Of het nu hebzucht, speelzucht of welke zucht dan ook is. Het heeft ons gezamelijk gedreven naar dit onheilspunt. Wilders probeert de Islam de schuld in de schoenen te schuiven, maar iedereen met méér dan 1 hersencel kan bedenken dat daar de oorzaak niet ligt. Een pogrom tegen de Islam zou dan ook een gotspe zijn.

We are the 99%

De Occupiers drukten maandenlang wel pijnlijk op de zere plek. We hebben het laten gebeuren dat vrijwel alle macht en vrijwel het gehele vermogen van een land bij 1% van de bevolking terecht is gekomen. Het zelf opgelegde brandmerk ‘We are the 99%’ werd – in tegenstelling tot de Jodenster – dit keer wel met verve gedragen. Een historisch moment van anoniem en eensgezind volksverzet.  Onvergelijkbaar met het heroïsch martelaarschap van een enkeling, zoals Jeanne d’Arc tijdens de 100 jarige oorlog tussen Frankrijk en Engeland.

Opkomst van de banken

Sinds de oprichting van de eerste bank in 1472 in Italië – haast symbolisch verrezen uit de Zwarte Dood – zijn banken uitgegroeid tot een allesoverheersend instituut. Machtiger dan staten. Machtiger dan wie dan ook.

99procent

Bailout farce

De Federal Reserve (Fed) in de VS is in tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden géén eigendom van de Amerikaanse Staat, maar van de banken zelf. De bailout van de Amerikaanse banken in 2008 was dan ook een farce majeur: de Fed leende het geld van de banken aan de Amerikaanse Staat, die daarmee de banken overeind hield. Zo betalen de Amerikaanse burgers de komende jaren via de belastingen elk jaar een astronomisch bedrag aan rente aan de Fed – en daarmee aan de bank-eigenaren van de Fed – voor wat feitelijk niets meer dan het rondpompen van geld was. Een scam van ongekende omvang en brutaliteit. Hoewel de georchestreerde aanval op de World Trade Centers qua brutaliteit en kilheid deze scam met gemak overtreffen.

stock-market-crash-college-students

Oligopolis

Die macht van de banken heeft tevens geleidt tot een oligopolische economie. Dit is een economie, die gedomineerd wordt door een klein aantal, maar immens machtige multinationals. Banken en beleggers reguleren indirect via bedrijfsfinancieringen de markt en bepalen daarmee feitelijk het aanbod: als er slechts een handjevol aanbieders is, dan is de afname verzekerd en het rendement maximaal.

Boven de wet verheven

Voor banken geldt de Wet niet of nauwelijks. Kijk alleen maar naar het commerciële vastgoed in Nederland – iedereen is boekhoudkundig verplicht tijdig af te schrijven op activa ten gevolge van de waarde devaluatie van de afgelopen 5 jaar, maar voor banken geldt dat niet of nauwelijks. Na het faillissement van Eurocommerce kocht de Rabobank het onderpandig vastgoed terug van de curator via een eigen dochter – om te voorkomen dat moet worden afgeschreven op het vastgoed. Dat is geen toonbeeld van goed koopmansgebruik. Grootschalige vastgoedfraude zoals bij Bouwfonds en grote woningcoöperaties, geven zelfs de schijn dat de gehele financiële wereld zich verheven acht boven de wet.

Dollar

Feitelijk zijn alle Nederlandse banken boekhoudkundig failliet. Want met een buffer van 7% van het spaargeld in kas en een potentiele waardevermindering van 40-60% van het Nederlands vastgoed kan een kind op z’n vingers natellen dat er niet veel te pinnen valt als het het vastgoed in waarde blijft dalen of niet (of onrendabel) verhuurd wordt.

Momenteel wordt een precedent geschept met de redding van Cyprus: banktegoeden boven de 100.000 Euro worden simpelweg ingepikt door de staat of minimaal belast met 25%. Veel Russen hadden geld staan bij Cypriotische banken. Rusland dreigde met maatregelen als onderdanen niet meer bij hun (zwarte) geld konden komen. Europa handelde toch, maar liet ‘per ongeluk’ een filiaal van de bank in Rusland en Engeland open.

Spiraal omlaag

De jarenlange focus op korte termijn winst optimalisatie en de eliminatie van concurrentie speelt de banken (en daarmee ook ons) inmiddels parten: met het oplopen van de werkloosheid verliezen mensen het vertrouwen in de economie en stoppen met consumeren. De spiraal omlaag van minder verkopen, minder rendement en daardoor minder geld voor (nog minder) werk zet zich in de komende jaren dan ook genadeloos voort.

Niet dat het ons allemaal enorm boeit. We steken onze energie veel liever in simpel volksvermaak, zoals het volgen van een voetbalwedstrijd of het eten van de grootste hamburger. Het is juist die onverschilligheid, die maakt dat het misbruik van macht de laatste jaren zo’n enorm vlucht heeft genomen. Terwijl de technologie het misbruik alleen maar méér vleugels geeft. De vraatzucht van de rijkste der rijken kent daarnaast geen mate. Terwijl minimaal de helft van de wereldbevolking onder de armoedegrens leeft, niet over gezond drinkwater beschikt en onder erbarmelijke omstandigheden leeft, fêteren de rijkste der rijken zichzelf en elkaar op manieren die Keizer Nero nog het schaamrood op de kaken zou brengen.

Toekomst

De weg die jaren geleden al is ingeslagen loopt dood. Er zit niets anders op dan het hele systeem tegen de muur te rijden en uit de puinhopen iets nieuws op te bouwen. We gaan evolueren, of we willen of niet. En het gaat pijn doen. Onzekerheid, chaos, honger, .. we zullen het allemaal gaan meemaken. De opkomst en het verval van culturen is van alle tijden.

hamburger-generation

Onvermijdelijke afgrond

In diverse Europese steden zijn de effecten al schrijnend zichtbaar. Middelgrote bedrijven, die de werkgelegenheid lange tijd leken te garanderen, zijn inmiddels omgevallen, opgedeeld, opgeslokt of genationaliseerd. Steden die vóór de crisis nog bruisden van energie zijn vervallen tot desolate betonwoestijnen. En dit is slechts het begin. Niemand wil offers brengen en dus koersen we gezamenlijk naar een onvermijdelijke morele en economische afgrond. Om daar samen met nieuw elan ook weer uit te kruipen.

Machtsbelust

De conclusie zou kunnen zijn dat de bankier cq. belegger de allergrootste egocentrische, machtsbeluste opportunist is van ons allemaal. De vraag is echter: ‘Zou u in een dergelijke machtspositie anders gehandeld hebben?’

Punish & Reward

De praktijk leert van niet. Experimenten, waarin een mate van controle (punish & reward) wordt gegeven aan één testpersoon over een ander testpersoon, geven een onthutsend beeld waar mensen toe in staat zijn. De hoop van de Occupy-beweging, dat het aanspreken van bankiers op hun gedrag leidt tot nieuw normbesef, is bij voorbaat ijdel. Zo toont althans een onderzoek van de universiteit in Heidelberg aan.

einstein

Zo blijkt dat, zelfs wanneer er een ‘zekere mate van risico’ bestaat bij het uitdelen van straffen en beloningen, dit nauwelijks effect heeft op het wel of niet uitdelen ervan. Oftewel, ook al zou de bankier weten dat hij publiekelijk geschandnageld zou worden ten gevolge van zijn onethische handelen, dan heeft dit nauwelijks invloed op zijn gedrag.

Daarnaast blijkt uit onderzoek van Joris Luyendijk dat bankiers geld niet zien in relatie tot personen, maar uitsluitend in relatie tot rendement. De bankier is dus niet slechts a-sociaal, maar ronduit anti-sociaal.

College Tour

Het effect van publieke beschaming, zoals in geval van vermeende reputatieschade, werkt overigens eerder averechts: we maken van boeven zelfs helden. We zagen dit bij Nick Leeson (Barings Bank), Jérôme Kerviel (Bank Société Générale) en bij Bernard Madoff. Maar ook dichter bij huis kennen we graaiende mediahelden als Cees van der Hoeven (Ahold) en Walter Vermeulen (Laurentius). Het absolute dieptepunt was de College Tour met Willem Holleeder.

Former trader Kerviel arrives at Paris court for the start of his trial in Paris

Ontsiering

Ik vervolg mijn pad langs de bosrand. De rode stippen zijn zo overheersend, dat het bos erdoor ontsierd raakt. In gedachten spreek ik de wens uit dat de bomen snel gerooid worden, zodat het aanzicht weer wat verbeterd. En zo – bedenk ik me – denken er velen: als de crisis onze buren treft en het bordje TE KOOP in de tuin verschijnt, laat het dan snel voorbij zijn. Zo’n brandmerk in de tuin is tenslotte maar een ontsiering van de buurt.

foreclosures

Post scriptum

Het feit dat we mijn inziens de komende crises niet kunnen voorkomen betekent niet dat we ons zo maar aan ons lot moeten overlaten. Ik geloof dat we de transformatie van het Informatietijdperk naar het Ideeëntijdperk wel degelijk het hoofd kunnen bieden. We zullen merken dat geld niet langer de zekerheid biedt, die we het te lang hebben toebedeeld. De verwachte hyperinflatie zal geld waardeloos maken. Sociaal kapitaal – elkaar met diensten, goederen en voedsel helpen – wordt echter de basis voor het overleven en het leven erna. We zullen bovendien straks niet meer terugwillen naar de onevenwichtige verdeling van het verleden (99%-1%). Macht zal worden beperkt en vervangen door de kracht van het collectief. Ideeën zullen vloeien. Olie en gas worden vervangen door water-, wind- en zonnekracht. De wereld heeft een prachtige toekomst. En ze zal voor ons allemaal zijn.

Trader Alessio Rastani predicts a Euromarket crash within one year!

On his blog, leadingtrader.com, Alessio Rastani is pretty clear about it: the rescueplan for Greece is not going to impress the market. Rastani: “Markets will fall, the crisis is like cancer and it will not stop growing. Within one year from now millions will loose their savings. All I can say is: be prepared!”.

Lees verder

Fossiele brandstoffen zijn niet alleen eindig, ze worden onze ondergang!

Wie het artikel over de Kontratrieff-golven heeft gelezen, die weet dat we aan het eind zitten van onze huidige economische cyclus, aangeduidt als “Het Informatietijdperk”. Jeremy Rifkin is ervan overtuigd dat de volgende economische cyclus in het teken zal staan van waterstof. Simpelweg omdat we ons niet kunnen veroorloven door te blijven gaan met fossiele brandstoffen, want de tijd dringt .. méér dan je ooit is verteld!

Lees verder

Financial institutions, companies and governments fail. How bad it that?

Clearly, the economic crisis has hurt a lot of the financial institutions, corporations and governments. And every one of us will feel the consequences: inflation, higher taxes, home evictions, depression, etc. Is there a way out of this? Yes, I believe there is and we are right in the middle of it! Lees verder